स्वाभिमानको साँचो विचौलियाको हातमा

सुशीला घिमिरे
जब पदमा बस्नेहरू आफ्नो विवेकभन्दा अरूको इसारालाई महत्त्व दिन थाल्छन्, तब संस्थाको नेतृत्व व्यक्तिले होइन, अदृश्य स्वार्थले गर्न थाल्छ। विचौलियाको शक्ति उसको पहुँचमा मात्र हुँदैन, उसलाई शक्तिशाली बनाउनेहरूको आत्मसमर्पणमा पनि लुकेको हुन्छ।
विचौलियासँग आखिर त्यस्तो कुन चुम्बक छ, जसको आकर्षणमा स्वाभिमान, गरिमा, नैतिकता र जीवनभर आर्जन गरेका मूल्य–मान्यतासमेत लाम लाग्न पुग्छन् ? त्यो चुम्बक पद हो, पैसा हो, व्यक्तिगत स्वार्थ हो कि लोभले धमिल्याएको विवेक ? प्रश्न सामान्य देखिए पनि यसले हाम्रो राज्य सञ्चालन, प्रशासनिक संरचना, संस्थागत मर्यादा र सार्वजनिक जिम्मेवारीको धरातलमै पुगेर ठोक्किन्छ। किनकि कुनै पनि व्यक्तिको आत्मसम्मानभन्दा ठूलो उसको पद हुन सक्दैन र चरित्रभन्दा मूल्यवान् उसको कुर्सी हुन सक्दैन।
आजको मूल समस्या विचौलियाहरूको उपस्थिति मात्र होइन, उनीहरूको प्रभावमा निर्णय गर्ने प्रवृत्ति विस्तार हुँदै जानु हो। राज्यका निकाय, सार्वजनिक संस्था, प्रशासनिक संरचना र जिम्मेवारीपूर्ण पदमा बसेका व्यक्तिहरूले आफ्नो अधिकार, विवेक र निर्णय क्षमतालाई संस्थाको हितमा प्रयोग गर्नुपर्ने हो। तर जब निर्णय प्रक्रियामा औपचारिक जिम्मेवारीभन्दा अनौपचारिक पहुँच प्रभावशाली हुन थाल्छ, तब संस्थागत स्वायत्तता कमजोर हुन्छ। जिम्मेवारीमा व्यक्ति देखिन्छ, अधिकारको प्रयोग उसैले गरेको देखिन्छ, तर निर्णयको पृष्ठभूमिमा अर्कै स्वार्थले काम गरिरहेको हुन सक्छ। यही अवस्था सुशासनका लागि गम्भीर चुनौती हो।
विचौलिया शक्तिशाली भएर मात्र शक्तिको केन्द्रमा पुग्दैनन्, उनीहरूलाई शक्तिशाली बनाउने तिनै हुन्, जसले आफ्नो स्वाभिमानको साँचो अरूको हातमा सुम्पिन्छन्।पद आफैँमा सम्मान होइन, त्यो त जिम्मेवारी निर्वाह गर्ने एउटा माध्यम हो। पदले अधिकार दिन्छ, तर त्यस अधिकारको प्रयोग कसरी गर्ने भन्ने कुरा व्यक्तिको नैतिकता, विवेक र चरित्रले निर्धारण गर्छ। कुनै संस्थाको प्रमुख, उच्चपदस्थ अधिकारी वा जिम्मेवार व्यक्तिले आफ्नो निर्णय क्षमता अरूको प्रभावमा सुम्पिनु भनेको पदको गरिमालाई कमजोर बनाउनु हो। पदमा पुग्नु उपलब्धि हुन सक्छ, तर पदमा बसेर आफ्नो आत्मसम्मान जोगाउनु वास्तविक परीक्षा हो।
हाम्रो समाजमा पदलाई प्रतिष्ठा, शक्ति र प्रभावको पर्यायका रूपमा हेर्ने प्रवृत्ति छ। यही मानसिकताले पद जोगाउन जे पनि स्वीकार गर्ने, अवसर प्राप्त गर्न जुनसुकै सम्झौता गर्ने र व्यक्तिगत स्वार्थ पूरा गर्न संस्थागत मर्यादासमेत बिर्सने अवस्था सिर्जना गर्न सक्छ। कतिपय अवस्थामा आफ्नो निर्णय गलत भएको थाहा हुँदाहुँदै पनि त्यसलाई सच्याउने साहस देखाइँदैन। किनकि त्यहाँ सत्यभन्दा सम्बन्ध, विधिभन्दा पहुँच र नैतिकताभन्दा लाभ ठूलो भइसकेको हुन्छ।यस्तो प्रवृत्तिले व्यक्तिको मात्र होइन, समग्र संस्थाको विश्वसनीयतामाथि प्रश्न उठाउँछ।विचौलियाको शक्ति बुझ्न उसको कार्यशैली र उसले प्रयोग गर्ने प्रभावका माध्यम बुझ्नुपर्छ। कतिपय अवस्थामा आर्थिक प्रलोभन, कतिपयमा राजनीतिक पहुँच, कतिपयमा व्यक्तिगत सम्बन्ध र कतिपयमा पद प्राप्ति वा पद जोगाइदिने आश्वासन प्रभावका माध्यम बन्न सक्छन्। यी सबैको साझा उद्देश्य निर्णय प्रक्रियालाई सार्वजनिक हित र संस्थागत विधिभन्दा व्यक्तिगत वा समूहगत स्वार्थतर्फ मोड्नु हो।
विचौलियाले सधैँ प्रत्यक्ष आर्थिक प्रलोभन नै प्रयोग गर्छ भन्ने हुँदैन। कहिलेकाहीँ उसले सम्बन्धको जाल बुन्छ, कहिलेकाहीँ अवसरको आश्वासन दिन्छ, कहिलेकाहीँ प्रभावशाली व्यक्तिसँगको निकटता देखाएर आफ्नो महत्त्व स्थापित गर्छ। कतिपय अवस्थामा पदमा रहेका व्यक्तिको कमजोरी, महत्त्वाकाङ्क्षा र असुरक्षालाई नै आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्ने माध्यम बनाउँछ।यहीँनेर एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ– यदि पदमा बसेको व्यक्ति आफ्नो निर्णय आफैँ गर्न सक्दैन भने उसले पदको जिम्मेवारी किन लिएको ? यदि आफ्नो विवेकभन्दा बाहिरी प्रभाव ठूलो हुन्छ भने उसको अधिकारको औचित्य के रहन्छ ? सार्वजनिक जिम्मेवारीमा बसेको व्यक्तिले आफ्नो व्यक्तिगत सम्बन्ध र संस्थागत निर्णयबीचको सीमा छुट्याउन नसक्नु नैतिक र प्रशासनिक दुवै दृष्टिले चिन्ताको विषय हो।
कुनै पनि गलत प्रवृत्ति एकाएक संस्थागत हुँदैन। त्यसका लागि मौन समर्थन, स्वार्थपूर्ण सहमति, प्रश्न गर्नुपर्ने ठाउँमा चुप लाग्ने प्रवृत्ति र जवाफदेहिताबाट भाग्ने संस्कारले काम गर्छन्। जब संस्थाभित्र गलत निर्णयमाथि प्रश्न उठ्दैन, जब जिम्मेवार व्यक्तिहरूले आफ्नो दायित्वभन्दा सम्बन्धलाई प्राथमिकता दिन्छन् र जब नियमभन्दा पहुँच प्रभावशाली हुन्छ, तब विचौलियाका लागि अनुकूल वातावरण निर्माण हुन्छ।यसको सबैभन्दा ठूलो क्षति संस्थाको निर्णय क्षमतामा पर्छ। योग्यताभन्दा निकटता, प्रक्रियाभन्दा प्रभाव र निष्पक्षताभन्दा व्यक्तिगत सम्बन्धले प्राथमिकता पाउन थाल्छ। परिणामस्वरूप संस्थाभित्र इमानदार, सक्षम र स्वाभिमानी व्यक्तिहरू निरुत्साहित हुन सक्छन्। काम गर्नेभन्दा पहुँच राख्ने, जिम्मेवारी निर्वाह गर्नेभन्दा प्रभाव जमाउने र नियम पालना गर्नेभन्दा नियमलाई आफूअनुकूल व्याख्या गर्नेहरू अगाडि देखिन थाल्छन्।
यस्तो अवस्था लामो समयसम्म कायम रहँदा संस्थाको कार्यक्षमता, निष्पक्षता र सार्वजनिक विश्वास कमजोर हुन्छ। नागरिकले संस्थाबाट न्याय, सेवा र पारदर्शिताको अपेक्षा गर्छन्। तर त्यही संस्थाको निर्णय प्रक्रियामा अदृश्य स्वार्थ हाबी भएको अनुभूति हुन थाल्यो भने नागरिकको विश्वास क्रमशः खस्किन्छ।
विचौलियाको प्रभावबारे चर्चा गर्दा कुनै एक व्यक्तिलाई मात्र दोष दिएर समस्याको गहिराइ बुझ्न सकिँदैन। किनकि विचौलिया फस्टाउने वातावरण प्रणालीभित्रै रहेको कमजोरीबाट निर्माण हुन्छ। अपारदर्शी निर्णय प्रक्रिया, अधिकारको केन्द्रीकरण, कमजोर अनुगमन, जवाफदेहिताको अभाव, स्वार्थको द्वन्द्व व्यवस्थापन गर्न नसक्ने अवस्था र जिम्मेवारी निर्वाह गर्ने निकायको निष्क्रियताले यस्तो प्रवृत्तिलाई मलजल गर्न सक्छन्।यदि कुनै संस्थाको निर्णय प्रक्रिया स्पष्ट, अभिलेखबद्ध, पारदर्शी र परीक्षणयोग्य छ भने अनधिकृत प्रभाव कायम राख्न कठिन हुन्छ। तर निर्णय कसरी भयो, कसको प्रस्तावमा भयो, कुन आधारमा भयो र त्यसको जिम्मेवारी कसले लिन्छ भन्ने कुरा नै अस्पष्ट छ भने त्यहाँ अनौपचारिक शक्तिले ठाउँ पाउने सम्भावना बढ्छ।
त्यसैले सुधारको सुरुवात व्यक्तिको नैतिकताबाट मात्र होइन, प्रणालीको संरचनाबाट पनि हुनुपर्छ। अधिकारसँगै उत्तरदायित्व सुनिश्चित गर्नुपर्छ। निर्णय प्रक्रियालाई संस्थागत बनाउनुपर्छ। नियुक्ति, सरुवा, बढुवा, खरिद, ठेक्का र अन्य सार्वजनिक निर्णयमा पारदर्शिता तथा मापदण्डको पालना अनिवार्य हुनुपर्छ। स्वार्थको द्वन्द्व देखिएमा त्यसको पहिचान, व्यवस्थापन र आवश्यक छानबिन गर्ने प्रभावकारी व्यवस्था हुनुपर्छ।अन्ततः यो समस्या नैतिक चेतनासँग पनि जोडिएको छ। आफैँलाई नचिन्ने, आफ्नो जिम्मेवारीको मूल्य नबुझ्ने र पदलाई व्यक्तिगत लाभको साधन ठान्ने व्यक्तिले बाहिरी प्रभावबाट मुक्ति पाउन कठिन हुन्छ। आत्मसम्मान कुनै भाषणबाट प्राप्त हुने वस्तु होइन। यो त कठिन अवस्थामा पनि आफ्नो सिद्धान्तमा अडिग रहने साहसबाट निर्माण हुन्छ।
इमानदार हुनुको अर्थ कसैसँग सम्बन्ध नराख्नु होइन, सम्बन्धका कारण आफ्नो जिम्मेवारी र निष्पक्षता नबेच्नु हो। प्रभावशाली व्यक्तिसँग निकट हुनु गलत होइन, तर त्यस निकटताले संस्थाको निर्णय प्रभावित गर्नु गलत हो। सहयोग लिनु अनुचित होइन, तर सहयोगको नाममा आफ्नो विवेक र अधिकार सुम्पिनु अनुचित हो।पदमा बस्ने व्यक्तिले एउटा कुरा सधैँ सम्झनुपर्छ– आज प्राप्त भएको कुर्सी भोलि अरू कसैको हुन सक्छ, आजको पहुँच भोलि समाप्त हुन सक्छ र आजको प्रभाव समयसँगै हराउन सक्छ। तर आफ्नो चरित्रमाथि लागेको दाग मेटाउन जीवनभर लाग्न सक्छ। पदबाट अवकाश लिन सकिन्छ, तर आफ्नो नैतिक असफलताको इतिहासबाट सजिलै अवकाश लिन सकिँदैन।
विचौलियाको प्रभाव अन्त्य गर्ने हो भने केवल विचौलियाको खोजी गरेर पुग्दैन, उनीहरूलाई प्रभावशाली बनाउने संरचना र प्रवृत्तिको पनि अन्त्य गर्नुपर्छ। सार्वजनिक पदमा बसेका व्यक्तिले आफ्नो अधिकारको प्रयोग विधि, विवेक र संस्थागत हितका आधारमा गर्न सक्नुपर्छ। संस्थाले पनि व्यक्तिको इच्छाभन्दा नियम र प्रणालीलाई बलियो बनाउनुपर्छ। गलत काममाथि प्रश्न उठाउनेहरूलाई निरुत्साहित होइन, संरक्षण गर्नुपर्छ। पारदर्शिता, निष्पक्षता र जवाफदेहितालाई व्यवहारमै उतार्नुपर्छ।
अन्ततः विचौलियाको सबैभन्दा ठूलो शक्ति उसको चुम्बक होइन, अरूको आत्मसमर्पण हो। उसले कसैको स्वाभिमान जबर्जस्ती खोस्न सक्दैन, स्वाभिमानको मूल्य बिर्सनेले आफैँ सुम्पिन्छ। पैसा, पद र पहुँचले केही समयका लागि मानिसलाई शक्तिशाली देखाउन सक्छन्, तर तीमध्ये कुनै पनि कुराले चरित्रको उचाइ दिन सक्दैन।किनकि कुर्सीमा बस्दैमा मानिस ठूलो हुँदैन, कुर्सीमा बसेर पनि आफ्नो विवेक, इमान र स्वाभिमान जोगाउन सक्ने मानिस मात्र वास्तवमा ठूलो हुन्छ। पदको गरिमा जोगाउने कि स्वार्थको दास बन्ने भन्ने निर्णय अन्ततः व्यक्तिकै हातमा हुन्छ।स्वाभिमान गुमाएर जोगाएको पद उपलब्धि होइन, आफ्नो चरित्रसँग गरिएको सम्झौता मात्र हो।