भाद्र ५, २०८३ / 2026-08-21
सुशीला घिमिरे
शासन सत्ता र कुर्सीमा बस्नु आफैंमा ठूलो उपलब्धि होइन। ठूलो कुरा त त्यो कुर्सीमा बसेर कति सुन्न सकियो, कति बुझ्न सकियो र आफू वरिपरिका मानिसले दिएको सुझावमध्ये कति सत्य र उपयोगी कुरा छुट्याउन सकियो भन्ने हो। सत्ता प्राप्त गरेपछि मानिसको दृष्टि फराकिलो हुनुपर्ने हो, तर विडम्बना के छ भने धेरैपटक सत्ता र कुर्सीले दृष्टि फराकिलो बनाउनुको सट्टा कान नै छोपिदिन्छ।
सत्तामा पुगेपछि चारैतिर मानिसको भीड लाग्छ। बिहानदेखि बेलुकासम्म भेट्न आउनेको कमी हुँदैन। कोही बधाई दिन्छ, कोही प्रशंसा गर्छ, कोही महान् नेता भएको प्रमाणपत्र बाँड्छ। कसैले गरेका हरेक निर्णयलाई ऐतिहासिक भन्छ, कसैले सामान्य कामलाई पनि असाधारण उपलब्धिका रूपमा प्रस्तुत गर्छ। तर त्यही भीडमा एउटा यस्तो वर्ग विस्तारै हराउँदै जान्छ, जसले नेताको आँखामा आँखा जुधाएर कमजोरी देखाउन सक्छ, गलत निर्णयलाई गलत भन्न सक्छ र आवश्यक पर्दा अप्रिय सत्य बोल्न सक्छ।सत्ताको सबैभन्दा ठूलो खतरा विरोधी होइन, चाकडी गर्नेहरूको भीड हो।
किनकि विरोधीले आलोचना गर्छ भन्ने कुरा सत्तामा बसेको व्यक्तिलाई थाहा हुन्छ। तर चाकडी गर्ने व्यक्तिले प्रशंसाको आवरणमा सत्य लुकाउँछ। उसले नेताको कमजोरी देखाउँदैन, बरु कमजोरीलाई पनि गुणमा परिणत गरेर प्रस्तुत गर्छ। गलत निर्णयलाई सही साबित गर्छ। असफलतालाई उपलब्धि बनाउँछ। आलोचनालाई षड्यन्त्र भन्छ। अनि नेतृत्वलाई वास्तविक अवस्थाबाट टाढा लैजान्छ।यहीँबाट पतनको यात्रा सुरु हुन्छ।
मानिस स्वभावतः आफूलाई राम्रो लाग्ने कुरा सुन्न चाहन्छ। तर नेतृत्व गर्ने व्यक्तिका लागि यही मनोविज्ञान सबैभन्दा खतरनाक बन्न सक्छ। सामान्य नागरिकले आफ्नो प्रशंसा सुनेर खुसी हुनु स्वाभाविक हो। तर शासन सञ्चालन गर्ने व्यक्तिले प्रशंसा भन्दा आलोचना बढी सुन्न सक्नुपर्छ।किनकि प्रशंसाले आत्मसन्तुष्टि दिन्छ, आलोचनाले सुधारको बाटो देखाउँछ।दुई–चार जना भक्तले भनेको मात्रै प्रिय लाग्न थाल्यो भने नेतृत्व वास्तविकताबाट टाढिन थाल्छ। आफ्ना वरिपरिका व्यक्तिले सबै निर्णयलाई सही भन्न थालेपछि नेतृत्वले जनताको वास्तविक आवाज सुन्न छोड्छ। त्यसपछि सरकार र जनताबीच दूरी बढ्छ। जनताको समस्या एउटा हुन्छ, सत्ताको बुझाइ अर्कै हुन्छ।
सत्तामा बस्नेले कहिलेकाहीँ आफूलाई असहज लाग्ने मानिससँग पनि बस्नुपर्छ। आफूलाई आलोचना गर्ने मानिससँग संवाद गर्नुपर्छ। प्रश्न गर्ने पत्रकार, असहमति राख्ने बुद्धिजीवी, तथ्य देखाउने विज्ञ, फरक मत राख्ने राजनीतिकर्मी र सरकारको कमजोरी औंल्याउने नागरिकका आवाज सुन्नुपर्छ।किनकि सत्य प्रायः प्रशंसाको भाषामा आउँदैन।
सत्ताको वरिपरि मानिसको भीड देखिनु आफैंमा लोकप्रियताको प्रमाण होइन। कहिलेकाहीँ त्यो भीड अवसरको खोजीमा आएको हुन्छ। कसैले पद खोजेको हुन्छ, कसैले पहुँच, कसैले ठेक्का, कसैले नियुक्ति र कसैले आफ्नो व्यक्तिगत स्वार्थ।त्यसैले नेतृत्वले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न सोध्न सक्नुपर्छ—‘मेरो वरिपरि रहेका मानिसमध्ये मलाई असहज सत्य बोल्ने मानिस कति छन्?’यदि यो प्रश्नको उत्तर अत्यन्त कमजोर छ भने सत्ता सुरक्षित छैन।किनकि सत्तामा बस्ने व्यक्तिलाई सबैभन्दा आवश्यक पर्ने मानिस त्यही हो, जसले आवश्यक पर्दा भन्छ—‘यो निर्णय गलत भयो।’ ‘यहाँ तपाईं चुक्नुभयो।’ ‘जनता यसबाट खुसी छैनन्।’ ‘तपाईंले सुन्नुभएको सूचना वास्तविक होइन।’ ‘तपाईंलाई वरिपरिका मानिसले गलत सूचना दिइरहेका छन्।’यस्ता मानिस सत्ता र नेतृत्वका शत्रु होइनन्। बरु उनीहरू नै नेतृत्वका वास्तविक संरक्षक हुन्।तर दुर्भाग्यवश हाम्रो राजनीतिक संस्कारमा आलोचनालाई शत्रुता र प्रशंसालाई निष्ठा ठान्ने प्रवृत्ति अझै बलियो छ। नेताको अगाडि मीठा कुरा गर्ने व्यक्ति ‘आफ्नो’ र प्रश्न गर्ने व्यक्ति ‘विरोधी’ ठानिन्छ। यही मानसिकताले नेतृत्वलाई घेराबन्दीमा पार्छ।
चाकडीले तत्काल नेतृत्वलाई खुसी बनाउन सक्छ। तर चाकडीले राज्य सञ्चालन गर्न सक्दैन।राज्य सञ्चालनका लागि तथ्य चाहिन्छ, विज्ञता चाहिन्छ, अनुभव चाहिन्छ, आलोचनात्मक सोच चाहिन्छ र सबैभन्दा महत्वपूर्ण—सत्य स्वीकार गर्ने साहस चाहिन्छ।कुनै पनि सरकार वा नेतृत्वले आफ्ना वरिपरि केवल समर्थक मात्र राख्यो भने उसले आफ्नै कमजोरीको सूचना गुमाउँछ। मन्त्रालयमा समस्या हुन्छ तर नेतृत्वसम्म पुग्दैन। जनतामा असन्तुष्टि हुन्छ तर रिपोर्टमा देखिँदैन। प्रशासनमा भ्रष्टाचार हुन्छ तर माथिल्लो तहसम्म त्यसको वास्तविकता पुग्दैन। नतिजा, सरकार कागजमा सफल र व्यवहारमा असफल हुन थाल्छ।त्यसैले सत्ताको वरिपरि ‘हो हजुर’ भन्ने मानिसभन्दा ‘किन?’ भन्ने मानिस आवश्यक हुन्छ।‘किन यस्तो निर्णय गरियो?’‘यसको परिणाम के हुन्छ?’‘यसले जनतालाई के फाइदा दिन्छ?’‘यसको विकल्प के हुन सक्छ?’यस्ता प्रश्न गर्ने वातावरण नभएको सत्ता विस्तारै आत्ममुग्ध बन्छ।
नेतृत्वका लागि सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता आलोचनाबाट भाग्नु होइन, आलोचनालाई व्यवस्थापन गर्ने संस्कार विकास गर्नु हो।विवेचना गर्ने मानिससँग बस्दा कहिलेकाहीँ असहज लाग्न सक्छ। उनीहरूले कमजोरी देखाउँछन्, तथ्य प्रस्तुत गर्छन्, प्रश्न गर्छन् र निर्णयमाथि बहस गर्छन्। तर त्यही असहज संवादले नेतृत्वलाई परिपक्व बनाउँछ।
त्यसैले सत्ताको बागडोर सम्हाल्ने व्यक्तिले आफूभन्दा फरक सोच्ने मानिससँग नियमित संवाद गर्नुपर्छ। अर्थशास्त्रीसँग अर्थतन्त्रबारे, विज्ञसँग नीति बारे, प्रशासनविद्सँग शासन प्रणालीबारे, कानुनविद्सँग कानुनी विषयबारे र नागरिक समाजसँग जनताको वास्तविक अवस्थाबारे छलफल गर्नुपर्छ।सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा—आफ्नो प्रशंसा गर्न आउने मानिसको संख्या होइन, आफूलाई सुधार्न बाध्य बनाउने मानिसको गुणस्तर हेर्नुपर्छ।
इतिहासले बारम्बार एउटा पाठ सिकाएको छ—शासकको वरिपरि सत्य बोल्ने मानिस हराउँदै गएपछि शासन कमजोर हुँदै जान्छ।राजा होस् वा प्रधानमन्त्री, मन्त्री होस् वा स्थानीय तहको प्रमुख, संस्थाको प्रमुख होस् वा कुनै शक्तिशाली प्रशासक—सत्ताको मनोविज्ञान लगभग एउटै हुन्छ। शक्ति बढ्दै जाँदा मानिसहरू नजिक आउँछन्। तर ती सबैको उद्देश्य एउटै हुँदैन।कसैले सेवा गर्न आउँछ, कसैले अवसर खोज्न।कसैले सुझाव दिन आउँछ, कसैले स्वार्थ पूरा गर्न।कसैले कमजोरी देखाउन आउँछ, कसैले कमजोरी लुकाउन।नेतृत्वले यी दुईबीचको अन्तर छुट्याउन नसक्दा समस्या उत्पन्न हुन्छ।त्यसैले सत्तामा बस्ने व्यक्तिले बेलाबेलामा आफ्नै वरिपरिका मानिसको परीक्षण गर्नुपर्छ। ‘यो मानिसले मलाई असहमति जनाउन सक्छ कि सक्दैन?’ ‘मैले गलत गर्दा यसले मलाई रोक्छ कि रोक्दैन?’ ‘मलाई मन नपर्ने कुरा पनि यसले भन्न सक्छ कि सक्दैन?’ भन्ने प्रश्न गर्नुपर्छ।यदि उत्तर ‘सक्दैन’ हो भने त्यो सम्बन्ध निष्ठाको होइन, चाकडीको हुन सक्छ।
सत्ताको शक्ति आदेश दिन सक्ने क्षमतामा मात्र हुँदैन। वास्तविक शक्ति त सुन्न सक्ने क्षमतामा हुन्छ।जनताको आवाज सुन्न सक्ने नेतृत्व बलियो हुन्छ। आलोचकको आवाज सुन्न सक्ने नेतृत्व अझ बलियो हुन्छ। आफ्नै कमजोरी स्वीकार गर्न सक्ने नेतृत्व सबैभन्दा बलियो हुन्छ।कुर्सी स्थायी हुँदैन। पद आउँछ, जान्छ। शक्ति बदलिन्छ। आज वरिपरि देखिने भीड भोलि हराउन सक्छ। आज प्रशंसा गर्ने मानिस भोलि अर्कै शक्तिको वरिपरि देखिन सक्छन्। तर नेतृत्वले गरेका निर्णयको प्रभाव जनताको जीवनमा लामो समयसम्म रहन्छ।त्यसैले सत्तामा बस्ने व्यक्तिले भीडको संख्या होइन, सत्य बोल्ने मानिसको संख्या बढाउनुपर्छ।आफ्नो वरिपरि प्रश्न गर्ने वातावरण बनाउनुपर्छ। आलोचनालाई सम्मान गर्नुपर्छ। असहमतिको अधिकार सुरक्षित गर्नुपर्छ। निर्णयअघि बहस र निर्णयपछि समीक्षा गर्ने संस्कार बसाल्नुपर्छ।सबैभन्दा ठूलो कुरा, ‘मलाई सबै थाहा छ’ भन्ने अहंकारबाट बच्नुपर्छ।किनकि शासन चलाउने व्यक्तिले सबै कुरा जान्न आवश्यक छैन; सबै कुरा जान्ने मानिससँग सल्लाह लिन सक्ने विवेक भने अवश्य हुनुपर्छ।अन्ततः सत्ता एउटा परीक्षा हो। कुर्सीले मानिसलाई ठूलो बनाउँदैन, कुर्सीमा बसेर मानिसले देखाएको व्यवहारले उसको उचाइ निर्धारण गर्छ।सत्ताले कान छोप्न सक्छ, तर जनताको आवाज रोक्न सक्दैन। चाकडीले केही समयसम्म वास्तविकता ढाक्न सक्छ, तर परिणामलाई ढाक्न सक्दैन। प्रशंसकले नेतृत्वलाई खुसी बनाउन सक्छन्, तर असफलताको जिम्मेवारीबाट बचाउन सक्दैनन्।त्यसैले सत्ताको बागडोरमा बस्नेहरूले एउटा कुरा सधैं सम्झिनुपर्छ, आफ्नो वरिपरि ताली बजाउने हातभन्दा प्रश्न उठाउने आवाज महत्वपूर्ण हुन्छ।किनकि तालीले तपाईंलाई खुसी बनाउँछ,तर आलोचनाले तपाईंलाई सच्याउँछ।र नेतृत्वको वास्तविक सफलता आफूलाई खुसी बनाउने मानिसको भीडमा होइन, आफूलाई सही बाटोमा राख्ने मानिसको उपस्थितिमा निर्भर हुन्छ।
