भाद्र १, २०८३ / 2026-08-17
काठमाडौँ । नेपाली सेनाभित्र हालै देखिएको रासन खरिदअनियमितताले सेनाको समग्र व्यावसायिकता, पारदर्शिता र संसाधन व्यवस्थापनमै गहिरो प्रश्न उठाएको छ।
प्रधानसेनापति अशोक राज सिग्देलले भ्रष्टाचारविरुद्ध ‘सफाइ अभियान’ सञ्चालन गरेका बमोजिम उपरथीदेखि सेनानीसम्मका अधिकारी कारबाहीमा परे पनि रासन खरिदमा जरा गाडेको दलाल–हाकिम गठजोड चाहिँ अझै पनि कायम रहेको ताजा तथ्यले उजागर गरेको छ।
होल्क मिल्कको दर ८०–१५० — बजार मूल्य ७५०
सेनाका लागि मासिक रूपमा खरिद हुने दूध तथा दुग्धजन्य पदार्थमा तिन–तिन तहका चलखेल भएको भेटिएको छ।
स्वीकृत रासन स्केलले हरेक जवानलाई
१५ दिन होल्क मिल्क पाउडर
१५ दिन डेरी दूध खुवाउनुपर्ने प्रावधान छ। तर व्यवहारमा देशभरका क्याम्पहरूमा होल्क मिल्क प्रायः नखुवाइने गरेको भेटिन्छ।
बजारमा प्रतिकिलो ७५० रुपैयाँ पर्ने होल्क मिल्क पाउडरकाे दर ठेकेदारहरूले ८०–१५० रुपैयाँ राखेर टेन्डर भर्ने गरेका छन्।
डेरी दूध प्रतिलिटर ५०–६० रुपैयाँ पर्ने भए पनि सेनाको टेन्डरमा ८०–९० रुपैयाँसम्म राखिन्छ।
होल्क मिल्क नदिनुको कारण— नाफा
पाउडर दूध प्याकेटमै आउने भएकाले मिसावट गर्न मिल्दैन। तर डेरी दूधमा भने पानी मिसाएर ‘मुनाफा’ बढाउन सकिन्छ। त्यही कारणले धेरै युनिटमा महिनाभर डेरीको दूध मात्र सप्लाई हुने गरेको प्रमाण भेटिएको छ।
अन्तर्यामा लुकेको करोडौँको ‘दूध–काण्ड’
यदि नियमअनुसार आधा–आधा दिन दूध खुवाइयो भने एक जवानका लागि एक दिनको खर्च ६ रुपैयाँ ९७ पैसा पर्छ। तर डेरी दूध महिनैभर खुवाउँदा दैनिक १२ रुपैयाँ ४५ पैसा पुग्छ।
यसरी प्रतिदिन ५ रुपैयाँ ४८ पैसा बढी खर्च हुन जाँदा सेनाले वार्षिक रूपमा करिब १९ करोड रुपैयाँ घाटा बेहोर्दै आएको तथ्य बाहिरिएको छ।
यो केवल दूधको हिसाब मात्र हो— रासनका अन्य शीर्षकको गणना अझै खुल्न बाँकी छ।
ग्यास १९८५ मा, चामल ५४ मा— बजार मूल्यको चौथाई
रासन टेन्डरमा अस्वस्थ प्रतिस्पर्धाको अर्को रूप असामान्य न्यून दरमा राखिएको मूल्य हो।
बजार मूल्यभन्दा सात–आठ गुणासम्म सस्तो दर राखेर टेन्डर जित्ने, अनि त्यही वस्तु बुझाउने नै नगर्ने—गणका हाकिमसँग ‘सेटिङ’ मिलाएर बिल भुक्तानी गराउने प्रवृत्ति सर्वत्र देखिएको छ।
केही चकित पार्ने दरहरू
ग्यास : बजार १९८५ → टेन्डर १४९०
जिरा मसिनो चामल A ग्रेड : खाद्य संस्थान ८३ → टेन्डर ५४
रहर दाल : बजार २०५ → टेन्डर १२५
पाउरोटी पाउडर : बजार ४००–५०० → टेन्डर १००
वस्तु यति सस्तो पर्ने कुनै सम्भावना नै नभए पनि, टेन्डर जितेपछि सेनालाई स्पेसिफिकेसन विपरीत माल सप्लाई गरिने वा धेरै वस्तु सप्लाई नै नहुनेदेखि ‘डेरी–दूध मोडेल’मा मिसावटमार्फत नाफा कमाउने चलन बढ्दै गएको देखिन्छ।
सैनिकको गुनासो : “दूधमा आधाभन्दा बढी पानी हुन्छ”
उपत्यकास्थित एक सैनिक जवान भन्छन्—
“गाईको दूध भनेर दिने तर आधाभन्दा बढी पानी मिसाएको हुन्छ। दूध पारै पँध्यालो देखिन्छ। यस्तोभन्दा त पाउडर दूध नै खुवाइदिए हुन्थ्यो।”
पाउडर दूध मिसावट गर्न नसकिने भएकाले केही हाकिम र ठेकेदारलाई ‘नाफा’ घट्छ। त्यसैले नियमविपरीत डेरी दूध मात्र खुवाइने दाबी सैनिकहरूले गर्छन्।
कसको सम्राज्य ? चार ठेकेदारको प्रभुत्व
सेनाका रासन ठेक्का बारम्बार पाउने केही कम्पनीहरूमाथि ‘सेटिङ’का गम्भीर आरोप छन्।
मुख्य रूपमा नाम आउने ठेकेदारहरू—
ए.पी. सप्लायर्स (प्रकाशचन्द्र जोशी)
श्री कामधेनु सप्लायर्स (गजेन्द्र फैंजु)
बाबा सप्लायर्स (राजेन्द्र शाह)
जय माता मनकामना सप्लायर्स
यी कम्पनीहरूले असामान्य न्यून दरमा टेन्डर प्रस्ताव गरी ठेक्का हात पार्ने, अनि सेनाका हाकिमसँग मिलेमतो गरी नियमविपरीत माल सप्लाई गर्ने गरेको आरोप तीव्र बनेको छ।
प्रधानसेनापतिको ‘कुचो’ र बाँकी रहेको जालो
भित्र–भित्रै खनिएको समूहमार्फत रासनमा हुने अनियमितता वर्षौँदेखि चल्दछ। प्रधानसेनापति सिग्देलले सफाइ अभियानपछि धेरै अधिकारी कारबाहीमा परिसके पनि रासन माफियाको जालो अझै सक्रिय रहेको देखिन्छ।
रासन प्रणालीमा
अनियन्त्रित ठेकेदार
गण हाकिमसँगको सेटिङ
स्पेसिफिकेसन विपरीत सप्लाई
बिल भुक्तानीमा गुटगत स्वार्थ
यी तत्व उस्तै क्रियाशील छन्।
तसर्थ : सेनाको स्वच्छता र राज्यको धन दुवै जोखिममा
रासन खरिदमा चलिरहेको अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा, मिसावट, न्यून–दर टेन्डर र हाकिम–ठेकेदार गठजोडका कारण राज्यले वार्षिक करोडौँ घाटा बेहोर्दै आएको छ भने सैनिकले दैनिक रूपमा गुणस्तरहीन भोजन खान बाध्य छन्।
सुधारको नाममा केही कारबाही भए पनि रासन काण्ड सेनाभित्र ‘अप्रभावित क्षेत्र’ बनेर बसेको छ।
यो समस्याको समाधान खरिद प्रणाली पूर्ण डिजिटलाइजेशन, थर्ड–पार्टी क्वालिटी अस्सुरेन्स, सुरक्षातर्फका संवेदनशील ठेक्कामा ‘ओपन कम्पिटिटिभ मोडेल’ हटाई ‘टेक्निकल क्वालिफिकेशन–फर्स्ट’ नीति अपनाउने, तथा सप्लाई चेनको फिजिकल–ट्र्याकिङ बिना असम्भव देखिन्छ।
