चितवनमा गणेश अर्याल किन टिके? ‘सेलीब्रेटी’ सिडिओको विवाद र राजनीतिक चर्चाको भित्री कथा

काठमाडौं । सत्ताको समीकरण बदलिँदा प्रशासनिक नेतृत्व फेरिनु नेपालमा अस्वाभाविक मानिँदैन। सरकार फेरिएसँगै प्रमुख जिल्ला अधिकारी (सिडिओ)को सरुवा हुने परम्पराले प्रशासनिक निरन्तरतामाथि प्रश्नसमेत उठाउने गरेको छ। तर यहीबीच चितवनका सिडिओ गणेश अर्याल भने अपवाद बनेका छन्। ‘जेन–जी’ आन्दोलनअघि चितवनमा जिम्मेवारी सम्हालेका उनी त्यसयता पनि निरन्तर एउटै जिल्लामा कार्यरत छन्।
अर्याल चितवनको सिडिओ बनेको तीन दिनपछि मात्र ‘जेन–जी’ आन्दोलन सुरु भएको थियो। त्यसयता राजनीतिक सत्ता र गृह प्रशासनको नेतृत्वमा उल्लेख्य परिवर्तन भए पनि उनको जिम्मेवारी भने यथावत् छ। रमेश लेखक, ओमप्रकाश अर्याल हुँदै सुदन गुरुङसम्म तीन जना गृहमन्त्री परिवर्तन भइसकेका छन्। गृह सचिवका रूपमा गोकर्णमणि दुवाडी, रामेश्वर दंगाल, राजकुमार श्रेष्ठ हुँदै केदारनाथ शर्मासम्म चार जना परिवर्तन भएका छन्। तर चितवनका सिडिओ अर्याल भने अहिलेसम्म त्यही जिम्मेवारीमा छन्।
यही निरन्तरताले उनलाई अहिले प्रशासनिक वृत्तमा चर्चाको पात्र बनाएको छ। काठमाडौंका सिडिओ ईश्वरराज पौडेलभन्दा अगाडि चितवनको सिडिओ बनेका अर्याल पछिल्लो समय ‘सेलीब्रेटी सिडिओ’का रूपमा समेत चर्चित छन्।गुल्मीको अर्जेका अर्यालले २०५१ सालमा राजस्वतर्फका नायब सुब्बाबाट सरकारी सेवामा प्रवेश गरेका थिए। सरकारी सेवाकै क्रममा उनले प्रशासन सेवामा प्रवेश गर्दै शाखा अधिकृत, उपसचिव हुँदै सहसचिवसम्मको यात्रा तय गरे। उनको करिअर भने सिधा र विवादरहित थिएन।
२०५९ सालमा श्रम तथा रोजगार प्रवर्द्धन विभागमा शाखा अधिकृतका रूपमा कार्यरत रहँदा उनीविरुद्ध गैरकानुनी सम्पत्ति आर्जनसम्बन्धी भ्रष्टाचार मुद्दा दायर भएको थियो। अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगले उनीविरुद्ध ८२ लाख ४० हजार ७०२ रुपैयाँ ५६ पैसा बिगो मागदाबी गरेको थियो। अभियोगमा काठमाडौंको बालाजुमा रहेको जग्गा तथा घर र बैंक मौज्दातलगायत सम्पत्तिलाई आधार बनाइएको थियो।उक्त मुद्दाका कारण अर्याल करिब चार वर्ष निलम्बनमा परे। विशेष अदालतबाट सफाइ पाएपछि उनी पुनः सरकारी सेवामा फर्किए। त्यसपछि मुद्दा सर्वोच्च अदालतसम्म पुगेको र अन्तिम किनारा लाग्न लामो समय लागेको विवरणसमेत सार्वजनिक अभिलेखमा देखिन्छ।
यो प्रकरणले अर्यालको प्रशासनिक यात्रामा एउटा ठूलो उतारचढाव ल्यायो। जागिर नै छाडेर वैदेशिक रोजगारीतर्फ जाने प्रयाससमेत गरेका उनी अन्ततः सरकारी सेवामै फर्किए। त्यसपछि भने उनको करिअर पुनः अघि बढ्यो।
सफाइ पाएपछि अर्यालले स्थानीय विकास अधिकारी, श्रम, यातायात र सहकारीजस्ता महत्वपूर्ण निकायमा जिम्मेवारी सम्हाले। सहसचिव भएपछि उनी रूपन्देही, पर्सा हुँदै चितवनको प्रमुख जिल्ला अधिकारी बने।२०७४ सालमा नेपाल न्याय सेवा, कानुन समूहको सहसचिवमा सिफारिस हुँदा उनी यज्ञप्रसाद भट्टराईपछि वैकल्पिकमा परेका थिए। त्यसपछि बढुवाको प्रक्रियाबाट २०७७ सालमा नेपाल प्रशासन सेवाको सहसचिव बने।
उनको ब्याचका सहसचिवमध्ये अहिले केही मात्र सेवामा सक्रिय रहेको बताइन्छ। गणेश अर्यालसँगै विश्वप्रकाश अर्याल, राजेन्द्रदेव पाण्डे र कृष्णप्रसाद सापकोटा पनि बाँकी रहेको विवरण उल्लेख गरिएको छ। बाँकी रहेका यी सहसचिवहरू ५५ वर्ष नाघिसकेका छन्। गणेश अर्याल चितवन र विश्वप्रकाश अर्याल रूपन्देहीको सिडिओको जिम्मेवारीमा छन्।चितवनको सिडिओका रूपमा अर्यालको कार्यकाल १३ महिना पुग्न लागेको छ। सामान्य प्रशासनिक कामभन्दा बाहिर पनि उनी सार्वजनिक गतिविधिका कारण चर्चामा आएका छन्।
कहिले नारायणी नदीमा अड्किएको क्रुज निकाल्ने विषयमा सक्रियता देखाउने, कहिले सडकमा आफैं सिठ्ठी फुक्दै ट्राफिक व्यवस्थापनमा खटिने शैलीले उनलाई अन्य सिडिओभन्दा फरक छवि दिएको छ। प्रशासनिक अधिकारीको भूमिका कार्यालयभित्रको आदेश र निर्देशनमा मात्र सीमित नराखी सार्वजनिक स्थलमा प्रत्यक्ष देखिन खोज्ने उनको शैलीले सामाजिक सञ्जाल र स्थानीय तहमा चर्चा पाएको छ।
यही कारण उनलाई चितवनमा ‘सेलीब्रेटी सिडिओ’ भन्न थालिएको हो। तर लोकप्रियता र प्रशासनिक प्रभावकारिता एउटै कुरा हुन् कि होइनन् भन्ने बहस पनि उत्तिकै आवश्यक छ। सिडिओको मूल्यांकन चर्चाभन्दा पनि कानून कार्यान्वयन, सेवा प्रवाह, शान्ति सुरक्षा, सुशासन र नागरिकसँगको समन्वयबाट हुनुपर्ने प्रशासनविद्हरूको तर्क रहन्छ।
अर्यालको अहिलेको सबैभन्दा रोचक पक्ष भनेको उनको प्रशासनिक निरन्तरता हो। ‘जेन–जी’ आन्दोलनपछि देशको राजनीतिक तथा प्रशासनिक संरचनामा ठूलो परिवर्तन आएको दाबी भइरहँदा पनि उनी चितवनमै टिकेका छन्।सामान्यतः गृह मन्त्रालयअन्तर्गतका प्रमुख जिल्ला अधिकारीहरू सरकार परिवर्तन, सुरक्षा मूल्यांकन वा प्रशासनिक आवश्यकता देखाउँदै सरुवा हुने गरेका छन्। तर तीन गृहमन्त्री र चार गृहसचिव परिवर्तन हुँदासमेत एउटै जिल्लामा अर्यालको निरन्तरता रहनुलाई संयोग मात्रै मान्ने कि उनको कार्यसम्पादनको परिणाम भन्ने प्रश्न उठेको छ।
अझ उनी काठमाडौंका सिडिओभन्दा अगाडि चितवनमा नियुक्त भएका कारण पनि उनको कार्यकाल लामो देखिएको हो। यसले प्रशासनमा स्थायित्व र निरन्तरताको बहसलाई समेत अगाडि ल्याएको छ।
पछिल्लो समय गणेश अर्यालको नाम प्रशासनिक वृत्तभन्दा बाहिर पनि आउन थालेको छ। विशेषगरी भरतपुर महानगरपालिकाको भावी मेयरका रूपमा उनको सम्भावित उम्मेदवारीबारे चर्चा हुन थालेको छ।तर यो अहिले औपचारिक राजनीतिक निर्णय वा उम्मेदवारीभन्दा बढी बजारमा चलेको चर्चा हो। प्रशासनिक सेवामा रहेका व्यक्तिले सक्रिय राजनीतिमा जाने निर्णय गरेमा त्यसका लागि कानुनी तथा संस्थागत प्रक्रिया पूरा गर्नुपर्ने हुन्छ। त्यसैले उनको नाम मेयरको सम्भावित उम्मेदवारका रूपमा चर्चामा आउनुलाई तत्कालीन राजनीतिक तथ्यभन्दा सम्भावनाको रूपमा हेर्नुपर्ने हुन्छ।
तर यस्तो चर्चा आफैंमा उनको सार्वजनिक छवि बदलिँदै गएको संकेत भने हो। एक समय भ्रष्टाचार मुद्दामा निलम्बित भएका कर्मचारी आज ‘सेलीब्रेटी सिडिओ’का रूपमा चिनिनु उनको करिअरको असाधारण उतारचढाव हो।अर्यालको करिअरलाई केवल विवाद वा लोकप्रियताको एउटै कोणबाट हेर्न मिल्दैन। उनको यात्रा सरकारी सेवामा प्रवेशदेखि मुद्दा, निलम्बन, सफाइ, पुनरागमन, बढुवा र प्रमुख जिल्ला अधिकारीसम्मको लामो संघर्षको कथा हो।
विशेष अदालतबाट सफाइ पाएपछि पुनः सेवामा फर्केर सहसचिवसम्म पुग्नु उनको पक्षमा रहेको महत्वपूर्ण तथ्य हो। अर्कोतर्फ, विगतमा अख्तियारले भ्रष्टाचार मुद्दा चलाएको तथ्यले उनको सार्वजनिक परिचयमा विवादको छाया पनि छोडेको छ। त्यसैले उनको वर्तमान प्रशासनिक भूमिकाको मूल्यांकन गर्दा विगतको मुद्दा र अदालतबाट प्राप्त सफाइ दुवैलाई समान रूपमा बुझ्नुपर्ने हुन्छ।अहिले उनको सबैभन्दा ठूलो परीक्षा भने चितवनमा देखिएको सार्वजनिक अपेक्षालाई सम्बोधन गर्नु हो। लोकप्रियता क्षणिक हुन सक्छ, तर प्रशासनिक निर्णयको प्रभाव दीर्घकालीन हुन्छ।
तीन गृहमन्त्री र चार गृहसचिव फेरिँदा पनि चितवनमा टिकिरहेका गणेश अर्यालको निरन्तरता अहिले आफैंमा एउटा प्रशासनिक ‘केस स्टडी’ बनेको छ। उनी क्षमताका कारण टिकेका हुन् वा राजनीतिक–प्रशासनिक समीकरणले उनलाई जोगाएको हो भन्ने प्रश्नको उत्तर भने उनको कार्यसम्पादन, सरुवा निर्णयको आधार र गृह प्रशासनको मूल्यांकनबाटै आउन सक्छ।
अन्ततः गणेश अर्यालको कथा एउटा सिडिओको चर्चाभन्दा ठूलो छ—यो नेपालको प्रशासनमा स्थायित्व, सरुवा संस्कार, कर्मचारीको विगत, सार्वजनिक छवि र राजनीतिक संक्रमणबीच कर्मचारीतन्त्र कसरी चल्छ भन्ने प्रश्नसँग जोडिएको कथा हो। अहिले उनी चितवनमा छन्, चर्चामा छन् र उनको नाम सम्भावित राजनीतिक यात्रासँगसमेत जोडिन थालेको छ। अब समयले देखाउनेछ—उनी केवल ‘सेलीब्रेटी सिडिओ’मै सीमित हुन्छन् कि प्रशासनिक करिअरबाट नयाँ राजनीतिक अध्यायमा प्रवेश गर्छन्।