रास्वपाभित्र बालेन साहः आकर्षण, अन्तर्विरोध र सम्भावित पहिरो

बिष्णु घिमिरे
काठमाडौं । नेपाली राजनीतिमा पछिल्लो समय सबैभन्दा धेरै चर्चा, समर्थन र विवाद एकसाथ बोकेको नाम हो—बालेन साह। स्वतन्त्र उम्मेदवारका रूपमा काठमाडौं महानगरपालिकाको प्रमुख जितेपछि ‘स्थापित राजनीतिक संस्कार तोड्ने नेता’ को छवि बनाएका बालेनको राष्ट्रिय राजनीतितर्फको यात्राले स्वाभाविक रूपमा ठूलो अपेक्षा जन्मायो। यही अपेक्षाको केन्द्रमा उनी राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) हुँदै झापा–५ बाट उम्मेदवार बने। तर, बालेनको इन्ट्रीसँगै रास्वपाभित्र देखिन थालेका असन्तोष, दूरी र अविश्वासका संकेतहरूले यो सम्बन्ध सहज र दीर्घकालीन नहुने संकेत गर्न थालेका छन्।
बालेन साह विवादमा पर्नु नौलो होइन। सामाजिक सञ्जालमा उनका अभिव्यक्ति, प्रश्नबाट पन्छिने शैली, र ‘म जे गर्छु, ठिक गर्छु’ भन्ने आत्मविश्वासले उनलाई समर्थकभन्दा बढी आलोचक पनि दिलाएको छ। तर, रास्वपाभित्रै असन्तुष्टि बढ्नुको मूल कारण केवल व्यक्तित्व होइन, राजनीतिक संस्कार र पार्टी अनुशासनसँग जोडिएको विषय हो।
चुनाव प्रचारका क्रममा विवादास्पद व्यापारी मालपानीको गाडी प्रयोग गर्नु त्यसको सबैभन्दा ज्वलन्त उदाहरण बन्यो। बालेनको राजनीतिक उदय नै ‘पुरानो सत्ता–व्यापार गठजोड’ को विरोधमा भएको दाबी गरिँदै आएको अवस्थामा यस्तो कदमले उनको नैतिक धरातलमाथि प्रश्न उठायो। यो विषयमा रास्वपा प्रवक्ता मनिष झाले सार्वजनिक रूपमा असहमति जनाउँदै “बालेनका सबै गल्तीको जिम्मा पार्टीले लिन सक्दैन” भन्नु सामान्य असन्तोष होइन, पार्टीभित्रको गहिरो चिरा हो।
पार्टीभन्दा ठूलो व्यक्ति?
रास्वपा स्थापनाकालदेखि नै ‘व्यक्तिवाद होइन, प्रणाली’ को वकालत गर्दै आएको पार्टी हो। त्यही पार्टीमा बालेन साहको प्रवेशसँगै ‘स्टार पॉलिटिक्स’ को आभास देखिन थाल्यो। चुनावी प्रचार, मिडिया कवरेज र सामाजिक सञ्जालमा बालेन केन्द्रमा आउँदा पार्टी सभापति रवि लामिछाने स्वयं ओझेलमा परेको अनुभूति धेरै कार्यकर्तामा देखिन थाल्यो।
यही कारण पार्टीका पुराना, संगठन निर्माणमा खटिएका कार्यकर्ता असन्तुष्ट हुनु स्वाभाविक हो। हिजो कठिन परिस्थितिमा पार्टीका लागि समय, श्रम र जोखिम लगाएका मान्छेभन्दा ‘रातोरात आएका अनुहार’ हिरो बन्न थालेपछि संगठनभित्र घर्षण पैदा हुनु अस्वाभाविक हुँदैन। बालेनको आगमनले रास्वपाको आन्तरिक शक्ति सन्तुलन नै प्रभावित गरेको बुझाइ बलियो हुँदै गएको छ।
राजनीतिमा व्यक्ति जति नै लोकप्रिय किन नहोस्, पार्टीभित्र अन्तरघुलन अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। तर, बालेन साहको गतिविधिले उनी पार्टीको नियमित संरचनामा घुलमिल हुन नसकेको आभास दिन्छ। उम्मेदवारी दर्ता र पूर्वी जिल्लाको भ्रमणपछि काठमाडौं फर्किँदा पार्टी कार्यालय नगई सिधै पश्चिमतिर लाग्नु सामान्य यात्रा तालिका मात्र होइन, राजनीतिक संकेत पनि हो।
यसले दुई कुरा देखाउँछ—पहिलो, बालेन आफैंलाई पार्टीको ‘एक अंग’ भन्दा ‘स्वतन्त्र शक्ति केन्द्र’ का रूपमा हेर्न सक्छन्। दोस्रो, पार्टी नेतृत्व र बालेनबीच संवाद र समन्वय पर्याप्त छैन। राजनीतिक पार्टी भनेको केवल चुनाव जित्ने मेसिन होइन; त्यो साझा निर्णय, सामूहिक उत्तरदायित्व र दीर्घकालीन दृष्टिकोणको संरचना हो। बालेनको शैली भने अहिले पनि एकल निर्णय र व्यक्तिगत ब्रान्डमा आधारित देखिन्छ।
रवि–बालेनः एकता कि अस्थायी सहकार्य?
रवि लामिछाने र बालेन साह दुवै ‘परम्परागत राजनीतिविरुद्धको आक्रोश’ बाट उदाएका नेता हुन्। तर, उद्गम समान भए पनि स्वभाव, कार्यशैली र राजनीतिक सोचमा ठूलो अन्तर देखिन्छ। रवि अत्यन्तै बहिर्मुखी, संवादप्रिय र जनतासँग प्रत्यक्ष जोडिन रुचाउने नेता हुन्। बालेन भने रहस्यमयी, अन्तरमुखी र सीमित घेराभित्र काम गर्न रुचाउने देखिन्छन्।
यी दुई नेताबीचको सहकार्य अहिले आवश्यकताबाट जन्मिएको जस्तो देखिन्छ—रास्वपालाई लोकप्रिय अनुहार चाहिएको छ, बालेनलाई राष्ट्रिय पार्टीको प्लेटफर्म। तर, अतिमहत्वाकांक्षी दुई नेताबीच शक्ति, प्रभाव र श्रेयको सवाल आउँदा यो एकता दीर्घकालीन टिक्ने संकेत कमै देखिन्छ। पार्टीभित्रै धेरैले “यो सहकार्य रणनीतिक हो, वैचारिक होइन” भन्ने अनुमान गर्न थालेका छन्।
रास्वपाको भविष्य र सम्भावित पहिरो
रास्वपा अहिले संक्रमणकालीन चरणमा छ। पार्टीले संस्थागत संरचना बलियो बनाउने कि लोकप्रिय अनुहारमा निर्भर हुने—यो निर्णयले यसको भविष्य निर्धारण गर्नेछ। बालेन साहको इन्ट्रीले पार्टीलाई तत्काल चुनावी लाभ दिन सक्छ, तर दीर्घकालमा संगठनात्मक क्षति पनि पु¥याउन सक्छ।
यदि पार्टीले बालेनका गतिविधिमा नियन्त्रण गर्न सकेन, स्पष्ट आचारसंहिता लागू गर्न सकेन र आन्तरिक असन्तोषलाई समयमै सम्बोधन गरेन भने रास्वपाभित्र गम्भीर पहिरो जान सक्ने सम्भावना बलियो छ। यस्तो पहिरो केवल व्यक्तिको बहिर्गमनमा सीमित रहने छैन, यसले पार्टीको ‘नयाँ राजनीति’ को दाबीमै प्रश्नचिन्ह खडा गर्नेछ।
बालेन साहको भूमिकाः सुधारक कि विघटनकर्ता?
यो सबैबीच बालेन साह स्वयं कुन भूमिकामा उभिन्छन् भन्ने प्रश्न सबैभन्दा महत्वपूर्ण छ। उनी चाहें भने आफ्नो लोकप्रियता प्रयोग गरेर पार्टीभित्र सकारात्मक सुधार, अनुशासन र नयाँ राजनीतिक संस्कार स्थापित गर्न सक्छन्। तर, यदि उनले पार्टीभन्दा आफूलाई ठूलो ठानिरहे, आलोचनालाई शत्रुता सम्झिरहे र सहकार्यभन्दा एकल निर्णयलाई प्राथमिकता दिइरहे भने उनी रास्वपाका लागि सुधारकभन्दा विघटनकर्ताको रूपमा इतिहासमा अंकित हुन सक्छन्।राजनीतिमा लोकप्रियता क्षणिक हुन्छ, तर संगठन दीर्घकालीन। बालेन साह र रास्वपा दुवैले यो यथार्थ बुझ्न जरुरी छ। नत्र, अहिले देखिन थालेका साना चिराहरू भोलि ठूलो दरारमा परिणत हुन धेरै समय लाग्दैन।
बालेन साहको उदयले नेपाली राजनीतिमा आशा जगाएको हो, यसमा शंका छैन। तर, आशा मात्र पर्याप्त हुँदैन—राजनीतिमा संयम, सहकार्य र संस्थागत प्रतिबद्धता पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ। रास्वपाभित्र देखिएका असन्तोषका संकेत, नेताहरूको सार्वजनिक असहमति र कार्यकर्ताको बढ्दो रुष्टता गम्भीर चेतावनी हुन्।यदि बालेन साहले आफ्नो भूमिकालाई पुनःपरिभाषित गरेनन् र रास्वपाले व्यक्तिवादभन्दा संगठनलाई प्राथमिकता दिएन भने, बालेनको इन्ट्री ढिलोचाँडो पार्टीका लागि भारी पर्ने सम्भावना प्रबल छ। अहिलेको प्रश्न एउटै हो—यो सहकार्यले नयाँ राजनीति निर्माण गर्छ कि पुरानै समस्याको नयाँ संस्करण?